Bạn ghé cây xăng lúc vội, nói nhanh một câu "đổ đầy giúp em", rồi cúi xuống xem điện thoại. Đến khi ngẩng lên, vòi bơm đang cắm vào xe bạn lại là vòi ghi chữ diesel. Tim bạn hẫng một nhịp: xe có hỏng không, có nổ máy được không, và giờ phải làm gì?
Tin tốt là đây chưa phải thảm hoạ, nếu bạn xử lý đúng ngay từ phút đầu tiên. Bài này giải thích vì sao diesel không cháy được trong động cơ xăng, xe sẽ có biểu hiện gì, bộ phận nào hỏng trước, và các bước nên làm, từ lúc còn đứng ở trụ bơm đến lúc đã lỡ chạy xe ra đường.
Xăng và diesel khác nhau đến mức nào?
Cả hai đều được chưng cất từ dầu thô nhưng ở hai "tầng" khác nhau của tháp chưng cất. Xăng là phần nhẹ, sôi ở nhiệt độ thấp. Diesel là phần nặng hơn, sôi ở nhiệt độ cao hơn nhiều. Chỉ khác vị trí trong tháp thôi, nhưng tính chất của chúng khác hẳn nhau.
| Đặc điểm | Xăng | Dầu diesel |
|---|---|---|
| Độ bay hơi ở nhiệt độ thường | Rất cao, mở nắp là ngửi thấy | Gần như không bay hơi |
| Độ sánh | Loãng như nước | Sánh, nhờn tay như dầu ăn loãng |
| Khối lượng riêng | Khoảng 0,72–0,75 kg/lít | Khoảng 0,82–0,85 kg/lít |
| Chỉ số đặc trưng | Chỉ số octan (RON): càng cao càng khó tự bốc cháy | Chỉ số cetan: càng cao càng dễ tự bốc cháy |
| Cách cháy trong động cơ | Cần tia lửa bugi | Tự bốc cháy khi bị nén nóng |
Hai chỉ số ở hàng cuối nói lên tất cả. Xăng tốt là xăng chống tự bốc cháy, để chỉ cháy đúng lúc bugi đánh lửa. Diesel tốt thì ngược lại, phải dễ tự bốc cháy khi bị nén. Hai loại nhiên liệu này được làm ra cho hai triết lý động cơ trái ngược nhau.
Động cơ xăng và động cơ diesel đốt nhiên liệu ra sao?
Động cơ xăng: hoá hơi rồi đánh lửa
Trong động cơ xăng, kim phun xịt xăng thành sương mù. Những hạt xăng li ti này bay hơi gần như tức thì và trộn đều với không khí thành một hỗn hợp đồng nhất. Piston nén hỗn hợp lại (tỉ số nén thường khoảng 10:1 đến 13:1), rồi bugi (spark plug) đánh một tia lửa để châm cháy. Chu trình này lặp lại hàng nghìn lần mỗi phút.
Mấu chốt ở đây là xăng phải bay hơi thật nhanh. Tia lửa bugi chỉ là một đốm lửa nhỏ. Nó đốt được cả buồng đốt là nhờ xung quanh nó toàn hơi xăng trộn sẵn với không khí, lửa lan ra như khi bạn châm que diêm vào một căn phòng đầy ga.
Động cơ diesel: nén nóng rồi tự cháy
Động cơ diesel không có bugi. Nó nén không khí rất mạnh (tỉ số nén thường từ khoảng 15:1 đến hơn 20:1), mạnh đến mức không khí nóng lên hơn 500 độ C. Đúng lúc đó, kim phun áp suất cao xịt dầu vào, và dầu tự bốc cháy khi gặp luồng khí nóng.
Cách so sánh dễ nhớ: động cơ xăng giống bếp ga, cần nhiên liệu dạng hơi và một tia lửa mồi. Động cơ diesel giống lò rèn, không khí nóng sẵn, chỉ cần ném nhiên liệu vào là cháy.
Chuyện gì xảy ra khi diesel vào động cơ xăng?
Giờ bạn đã thấy vấn đề. Diesel đi vào một động cơ được thiết kế cho nhiên liệu bay hơi nhanh, trong khi bản thân nó gần như không bay hơi.
- Không hoá hơi kịp: kim phun xịt diesel ra, nhưng các giọt dầu nặng không biến thành hơi trong khoảng thời gian cực ngắn trước khi bugi đánh lửa.
- Bugi không đủ sức đốt: tia lửa chỉ đốt được hơi nhiên liệu. Giọt dầu lỏng bao quanh đầu bugi thì không bắt lửa, giống như bạn châm bật lửa vào một vũng dầu ăn: dầu không cháy.
- Áp suất nén không đủ để diesel tự cháy: tỉ số nén của máy xăng thấp hơn nhiều so với máy dầu, nên không khí không đủ nóng để diesel tự bốc cháy.
- Cháy dở dang: phần diesel cháy được thì cháy không hết, để lại muội than (carbon) đen bám lên đầu bugi, đỉnh piston và thành buồng đốt. Phần không cháy thì theo khí xả đi ra ngoài.
Bugi đã phủ muội thì tia lửa càng yếu, máy càng bỏ máy nhiều hơn, và lượng diesel không cháy lại càng tăng. Đó là một vòng luẩn quẩn khiến xe yếu dần rồi chết hẳn.
Xăng và diesel trộn lẫn được với nhau, không tách lớp như dầu với nước. Vì vậy khi đã đổ nhầm, bạn không thể chờ "dầu lắng xuống" rồi chạy tiếp. Cả bình là một hỗn hợp, và hỗn hợp đó đi thẳng vào đường ống.
Dấu hiệu nhận biết và mức độ nghiêm trọng
Nếu bạn không để ý lúc đổ, xe sẽ tự "báo" cho bạn biết, thường chỉ sau một quãng ngắn:
- Máy rung giật, nổ không đều vì có xi lanh bỏ máy.
- Tiếng nổ lụp bụp ở ống xả hoặc trong khoang máy.
- Khói đen phun ra từ ống xả, dấu hiệu của nhiên liệu cháy không hết.
- Xe yếu hẳn khi tăng ga, đạp sâu mà xe không vọt.
- Đèn báo lỗi động cơ (Check Engine) có thể sáng.
- Cuối cùng, chết máy giữa đường và đề không nổ lại được.
Mức độ nặng nhẹ phụ thuộc chủ yếu vào tỉ lệ diesel trong bình:
| Tình huống | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|
| Vài lít diesel vào bình gần đầy xăng | Xe vẫn chạy được nhưng yếu, có thể rung, khói |
| Diesel chiếm khoảng một phần ba bình | Bỏ máy rõ rệt, rất dễ chết máy |
| Diesel chiếm quá nửa bình | Gần như chắc chắn xe chết máy sau một quãng ngắn |
Nhiều người nghĩ đổ thêm thật nhiều xăng cho loãng là xong. Bình có giới hạn, và dù xe có nổ được thì diesel vẫn đi vào buồng đốt, vẫn để lại muội và vẫn làm hại bộ xúc tác. Bạn chỉ đang đánh cược với chi phí sửa lớn hơn.
Bộ phận nào chịu trận?
Hỏng hóc đi theo đúng con đường mà nhiên liệu đi qua:
- Lọc nhiên liệu là chỗ chịu trận đầu tiên. Diesel sánh hơn xăng, đi qua lõi lọc chậm hơn và dễ gây nghẹt. Gần như mọi ca đổ nhầm đều phải thay lọc.
- Bơm và kim phun: kim phun của máy xăng được thiết kế cho chất lỏng loãng. Diesel sánh làm kim phun xịt kém, sai lượng, có thể bám cặn ở đầu phun.
- Bugi: bị muội phủ kín, đánh lửa yếu hoặc không đánh được.
- Bộ xúc tác khí thải (catalytic converter) là bộ phận đắt nhất trong danh sách. Nhiên liệu cháy dở theo khí xả dồn vào đây và tiếp tục cháy bên trong lõi xúc tác, khiến nó quá nhiệt. Lõi gốm có thể bị chảy, nứt hoặc tắc.
Bộ xúc tác hoạt động bằng cách cho khí thải đi qua một lõi tổ ong phủ kim loại quý (platin, palađi, rhodi) để đốt nốt CO và hydrocarbon còn sót lại. Nó được tính để xử lý một lượng nhỏ chất chưa cháy. Khi cả một dòng nhiên liệu cháy dở đổ vào, phản ứng toả nhiệt mạnh đến mức lõi có thể bị phá huỷ.
Còn chiều ngược lại thì sao?
Đổ xăng vào xe máy dầu mới thật sự đáng sợ. Diesel ngoài vai trò nhiên liệu còn bôi trơn bơm cao áp và kim phun của động cơ diesel. Xăng là dung môi, nó rửa trôi lớp bôi trơn đó. Bơm cao áp chạy "khô" sẽ mài mòn, tạo mạt kim loại đi khắp hệ thống. Chi phí thay bơm cao áp và kim phun cho xe dầu đời mới có thể lên tới hàng chục triệu đồng.
So với chiều đó, diesel vào xe xăng chủ yếu gây "bẩn" và tắc, ít khi phá huỷ cơ khí ngay lập tức, nếu bạn dừng kịp.
Phải làm gì ngay khi phát hiện đổ nhầm?
Trường hợp 1: phát hiện khi còn ở cây xăng
Đây là trường hợp may mắn nhất, và quy tắc vàng chỉ có một: không nổ máy.
- [ ]Không đề máy, thậm chí không bật khoá điện (không bấm nút Start dù chỉ để mở màn hình). Nhiều xe sẽ chạy bơm nhiên liệu ngay khi bật điện để tạo áp suất, đẩy hỗn hợp có diesel đi khắp đường ống.
- [ ]Báo ngay cho nhân viên cây xăng để dừng bơm và ghi nhận sự việc.
- [ ]Về số N (số mo), nhả phanh tay, nhờ người đẩy xe ra khỏi trụ bơm tới chỗ an toàn. Với xe số tự động, xem sách hướng dẫn cách đưa cần số về N khi xe tắt máy.
- [ ]Gọi cứu hộ hoặc garage quen để kéo xe đi xử lý.
Ở garage, thợ sẽ xả sạch bình nhiên liệu, súc rửa đường ống, thay lọc nhiên liệu rồi đổ xăng mới. Nếu chưa nổ máy lần nào, chi phí thường chỉ khoảng một đến ba triệu đồng, tuỳ dòng xe và dung tích bình.
Trường hợp 2: đã lỡ chạy xe
Nếu bạn chỉ phát hiện khi xe bắt đầu rung giật:
- Tấp vào lề an toàn và tắt máy ngay. Mỗi cây số chạy thêm là thêm một lượng diesel đi vào buồng đốt và ống xả.
- Không cố đề lại nếu xe đã chết máy. Đề nhiều lần chỉ bơm thêm diesel vào xi lanh.
- Bật đèn khẩn cấp, đặt biển cảnh báo phía sau xe, gọi cứu hộ.
Lúc này, ngoài xả bình và thay lọc, thợ có thể phải thay bugi, vệ sinh kim phun, kiểm tra và trong trường hợp nặng là thay bộ xúc tác. Tổng chi phí có thể lên tới vài chục triệu đồng.
Chụp ảnh trụ bơm, hoá đơn, đồng hồ số lít ngay tại chỗ. Nếu lỗi do nhân viên cây xăng bơm nhầm, đây là căn cứ để bạn trao đổi về trách nhiệm bồi thường.
Bảo hiểm có trả không?
Đây là điều nhiều người không biết: nhiều hợp đồng bảo hiểm vật chất xe không chi trả cho thiệt hại do đổ nhầm nhiên liệu, vì đó được xem là lỗi sử dụng chứ không phải tai nạn. Nghĩa là bạn có thể phải tự chịu toàn bộ chi phí. Hãy đọc kỹ mục điều khoản loại trừ trong hợp đồng của mình, hoặc gọi hỏi trực tiếp công ty bảo hiểm.
Làm sao để không bao giờ đổ nhầm?
Phòng tránh rẻ hơn sửa rất nhiều, và chỉ cần vài thói quen nhỏ:
- Nhìn kỹ trụ bơm trước khi cắm vòi. Ở Việt Nam, trụ xăng thường ghi RON 95 hoặc E5 RON 92, còn trụ dầu ghi rõ DO hoặc Diesel. Màu vòi bơm không thống nhất giữa các cây xăng, nên đừng chỉ nhìn màu.
- Nói rõ loại nhiên liệu với nhân viên, nói cả tên loại chứ không chỉ "đổ đầy".
- Dán nhãn lên nắp bình hoặc mặt trong nắp che bình nhiên liệu ("Chỉ dùng xăng RON 95"), nhất là khi bạn hay nhờ người khác đi đổ xăng hộ.
- Cẩn thận khi đổi xe: người vừa chuyển từ xe dầu sang xe xăng (hoặc ngược lại), hoặc mượn xe người thân, là nhóm dễ nhầm nhất vì thói quen cũ.
Mười giây nhìn kỹ trụ bơm rẻ hơn rất nhiều so với một lần xả bình, chưa kể một bộ xúc tác mới.
Tóm tắt nhanh
- Diesel nặng, sánh, gần như không bay hơi nên không cháy được bằng tia lửa bugi trong động cơ xăng.
- Hậu quả: rung giật, khói đen, yếu máy, muội bám bugi, rồi chết máy; nặng hơn là hỏng bộ xúc tác.
- Phát hiện tại cây xăng: không nổ máy, không bật khoá điện, đẩy xe ra, gọi cứu hộ để xả bình (khoảng 1–3 triệu đồng).
- Đã lỡ chạy: tắt máy ngay, không cố đề lại; chi phí có thể lên vài chục triệu.
- Nhiều hợp đồng bảo hiểm không trả cho lỗi đổ nhầm, nên phòng tránh là cách rẻ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Đổ nhầm một ít diesel, đổ thêm xăng cho loãng rồi chạy tiếp được không?
Không nên. Dù xe có thể vẫn nổ, diesel vẫn đi vào buồng đốt, để lại muội và có thể làm quá nhiệt bộ xúc tác. Cách an toàn nhất là xả bình ngay khi chưa nổ máy.
Đã bật khoá điện nhưng chưa đề máy thì sao?
Bơm nhiên liệu có thể đã chạy vài giây và đẩy một ít hỗn hợp vào đường ống. Đừng đề máy, hãy báo thợ rằng bạn đã bật khoá điện để họ súc rửa cả đường ống, không chỉ xả bình.
Xe máy (xe hai bánh) đổ nhầm diesel có giống ô tô không?
Nguyên lý giống nhau: động cơ xe máy cũng là động cơ xăng dùng bugi, nên diesel cũng không cháy được và gây bỏ máy, khói, chết máy. Cách xử lý tương tự: không nổ máy, xả sạch bình và vệ sinh hệ thống nhiên liệu.
Sau khi xả bình, xe có bị ảnh hưởng lâu dài không?
Nếu chưa nổ máy hoặc chỉ chạy rất ngắn, sau khi xả bình và thay lọc, xe thường hoạt động bình thường. Nếu đã chạy lâu, nên kiểm tra kỹ bugi, kim phun và bộ xúc tác vì đây là những chỗ có thể đã bị ảnh hưởng.
